Veilig Thuis Zuid-Holland Zuid over intieme terreur
25 nov. 2024
Orange the World, een wereldwijde campagne van 25 november tot 10 december, vraagt aandacht voor geweld tegen vrouwen en meisjes. Deskundigen Wiebe Zijlstra en Cecile Hübbers van Veilig Thuis Zuid-Holland Zuid delen hun inzichten over intieme terreur. Hoe herken je het en wat kun je doen om slachtoffers te helpen?
In Nederland krijgt maar liefst 45% van de vrouwen en meisjes te maken met geweld. Dit kan variëren van fysiek en psychisch geweld tot seksueel misbruik. In extreme gevallen leidt dit geweld zelfs tot moord of doodslag. In 2021 werden 23 vrouwen vermoord, vaak door een (ex-)partner. Wanneer de moord specifiek wordt ingegeven door het vrouw-zijn van het slachtoffer, spreken we van femicide.
Intieme terreur: een sluipend gevaar
Voorafgaand aan femicide is vaak sprake van intieme terreur. Dit is een vorm van huiselijk geweld dat wordt gekenmerkt door een patroon van bewuste controle en dwang, waarbij de pleger macht uitoefent over het slachtoffer. Dit kan gebeuren via:
- Controle: Denk aan camera’s in huis, eisen dat iemand direct naar huis komt, of volledige controle over financiën.
- Isolatie: Contact met vrienden en familie wordt beperkt of verboden.
- Vernedering: Het slachtoffer wordt gekleineerd of uitgescholden.
- Intimidatie en bedreiging: Door fysieke dreiging of bedreigende uitspraken.
- Emotionele chantage: Bijvoorbeeld door te dreigen met zelfmoord of door een schuldgevoel op te wekken (“Ik ben zo teleurgesteld in je”).
- Fysiek en seksueel geweld: Variërend van slaan en schoppen tot ongewenste aanrakingen.
Dit onderscheidt intieme terreur van situationeel geweld, legt Wiebe uit. “Bij situationeel geweld is er sprake van tweerichtingsverkeer: beide partners maken gebruik van fysiek en/of emotioneel geweld. Dit geweld is gekoppeld aan een specifieke situatie, zoals een conflict over vreemdgaan, middelengebruik, gedrag, opvoeding, financiën of familieproblemen. Het ontstaat door oplopende frustraties die uiteindelijk escaleren tot agressie en geweld. Bij deze vorm van geweld is er meestal sprake van bewustzijn bij de geweldpleger. Ook wil de pleger vaak het gedrag veranderen en ervaart deze gevoelens van spijt over het gebruik van geweld.
Intieme terreur daarentegen wordt gekenmerkt door een systematische machtsdynamiek, waarbij één persoon controle uitoefent over de ander.” De geweldpleger is zich niet bewust van het probleem, rechtvaardigt het gebruik van geweld en voelt weinig tot geen berouw.
Wat drijft plegers van intieme terreur?
Wiebe benadrukt dat de drang tot controle kan voortkomen uit ingrijpende gebeurtenissen of bijvoorbeeld gevoelens van verlies, angst of minderwaardigheid. Het kan echter ook samenhangen met iemands persoonlijkheid. “Het verliezen van grip op belangrijke levensaspecten, zoals een baan, rouw of relatieconflicten, kan in sommige gevallen leiden tot een verhoogde behoefte aan controle in de (ex-)relatie. Als coping mechanisme grijpt de pleger naar bedreigingen, chantage en soms fysiek geweld om die controle te behouden of terug te winnen.”
Iedereen heeft in zekere mate behoefte aan controle, legt Wiebe uit. “We vinden het prettig als onze administratie op orde is, onze relatie goed loopt en we niet voor vervelende verrassingen komen te staan. Bij plegers van intieme terreur speelt echter een pathologisch component mee. Hun extreme behoefte aan controle wordt vaak gedreven door persoonlijkheidsproblematiek, zoals verlatingsangst, narcisme, borderline of een psychose. Ook verslavingsproblematiek kan hierin een rol spelen.”
De oorsprong van deze pathologie ligt vaak in de jeugd van de pleger. “We zien regelmatig dat plegers onveilig of gedesorganiseerd zijn gehecht,” vervolgt Wiebe. “Gebrek aan veilige hechting in de kindertijd kan later resulteren in extreme angst om verlaten te worden. Die angst drijft hen ertoe om de ander koste wat kost vast te houden, wat leidt tot een web van controle dat kenmerkend is voor intieme terreur.”
Niet altijd zichtbaar
Cecile benadrukt dat intieme terreur binnen een partnerrelatie vaak geleidelijk ontstaat, waardoor het moeilijk te herkennen is: “Sommig gedrag is zo extreem dat het direct opvalt, maar veel vaker blijft het lange tijd verborgen. Dit maakt het extra complex.” Niet alleen vrouwen, maar ook mannen kunnen slachtoffer zijn van intieme terreur. Het komt in alle lagen van de bevolking voor.
Veel slachtoffers herkennen zichzelf niet direct als slachtoffer, legt Cecile uit: “Ze bagatelliseren en rechtvaardigen het geweld en houden uit schaamte of onmacht vaak een dubbelleven vol. Ook kunnen slachtoffers gevoelens van liefde voor de pleger ervaren. Slachtoffers verliezen langzaam hun gevoel van zelfbeschikking en identiteit, waardoor de pleger steeds meer macht over hen krijgt. Wanneer partners kinderen hebben, worden deze vaak door de pleger als machtsmiddel ingezet.”
Laat niet los
Wat kun je doen als je je zorgen maakt om iemand? Cecile geeft advies: “Laat niet los. Denk niet in termen van wederkerigheid, zoals: ‘Jij belt mij niet, dus ik jou ook niet.’ Slachtoffers worden vaak beperkt in hun mogelijkheden om contact op te nemen. Het is daarom cruciaal om de deur open te houden.” Ze adviseert iets te zeggen als: ‘Ik zie je niet vaak, maar weet dat ik er voor je ben. Je mag me altijd bellen; mijn deur staat altijd voor je open.’
Wiebe vult aan: “Doordat er jarenlang afbreuk is gedaan aan de eigenheid van het slachtoffer, is het voor hen moeilijk om zelf initiatief te nemen. Als vriend, familielid of professional kun je helpen door hen te laten voelen dat je ze ziet. Dit kan al door eenvoudige dingen, zoals vragen hoe het gaat of een compliment geven.”
Als je het gesprek aangaat over je zorgen, is het belangrijk om niet te oordelen. “Vermijd vragen zoals: ‘Waarom ga je niet weg?’,” benadrukt Wiebe. “Luister aandachtig, benoem zonder oordeel wat je ziet en wees geduldig. Blijf beschikbaar, zelfs als de ander niet direct reageert. Als een slachtoffer uiteindelijk inziet dat de situatie niet goed is, kunnen ze op je terugvallen. Zo voorkom je dat ze zich alleen voelen en in de situatie blijven hangen.”
Schakel professionele hulp in, ook bij twijfel
Het beëindigen van een relatie is vaak een gevaarlijk moment voor slachtoffers van intieme terreur, met een verhoogd risico op ernstig geweld of femicide. “Daarom is het cruciaal om professionele hulp in te schakelen,” benadrukt Wiebe. “Dit kan via een huisarts, psycholoog of door (anoniem) contact op te nemen met Veilig Thuis. Wij denken mee, brengen de situatie in kaart en bespreken samen wat iemand zelf kan doen en welke hulp mogelijk is.”
Cecile benadrukt dat geweld in een relatie niet normaal is, angst voor je partner hoort niet. “Als je binnen je relatie wordt bedreigd of mishandeld, is het belangrijk om er met iemand over te praten. Alleen door erover te praten kunnen anderen je helpen. Het delen van je verhaal, zelfs anoniem, is vaak de eerste stap om je situatie te veranderen. Je hoeft het niet alleen te doen.”
Wiebe legt uit: “We nemen mensen stap voor stap mee in wat we doen en wie betrokken is. We bespreken ook wat slachtoffers zelf kunnen doen om de situatie te verbeteren, misschien zelfs zonder professionele hulp. Tegelijkertijd benoemen we duidelijk wanneer een grens is bereikt. Die duidelijkheid kan helpen. Het is belangrijk te benadrukken dat wij geen beslissingen voor iemand nemen. Het verbreken van een relatie blijft altijd iemands eigen keuze. Wij zetten stappen niet vóór hen, maar mét hen.”
Bij beëindiging van een relatie met een hoog risico op geweld kan Veilig Thuis ondersteunen door passende hulp in te schakelen, zoals veilige opvang. Ook als je twijfelt of je zorgen terecht zijn, kun je (anoniem) advies vragen bij Veilig Thuis. “Het belangrijkste is om íets te doen en niet weg te kijken.”
Meer lezen of luisteren
- In dit artikel van Veilig Thuis Utrecht lees je meer over hoe huiselijk geweld langzaam kan overgaan naar femicide. De schrijfster, Monckton Smith, is een expert op het gebied van huiselijk geweld, partnermoord en femicide.
- Of luister naar de podcast ‘Ooggetuigen’ met het verhaal van Gea Godwaldt die in 2020 om het leven is gebracht door haar echtgenoot, die vervolgens zichzelf van het leven beroofde.
