Onderzoek - Hoe is het met de gezondheid en het welzijn van statushouders?

Nederland heeft de afgelopen jaren relatief veel Syrische en Eritrese statushouders opgevangen. Ook in de regio Zuid-Holland Zuid.

Hoe is het met de gezondheid en het welzijn van deze gezinnen gegaan? Dat is de centrale vraag in dit onderzoek.
Via Stichting Vluchtelingenwerk ZWN en Eritrese sleutelfiguren zijn in totaal vijftien Syrische en Eritrese statushouders gezinnen geworven, woonachtig in Zuid-Holland Zuid. Zo'n drieënhalf jaar werden zij elk half jaar geïnterviewd, meestal thuis, met behulp van een tolk. De interviews zijn geanalyseerd en in dit rapport staan de bevindingen en adviezen om statushouders zich onderdeel van de maatschappij te kunnen laten voelen, waarbij de sociale participatie wordt bevorderd en de mentale en fysieke gezondheid verbeterd.

De resultaten van dit onderzoek is geclusterd in drie aan elkaar gerelateerde thema's. Het eerste thema gaat in op de diep gevoelde wens van gezinnen om een zelfredzaam en zelfstandig bestaan op te bouwen in Nederland. De mate waarin dit lukt verschilt per gezin. Een groot deel van de gezinnen ervaart na afronding van het inburgeringstraject, nog onvoldoende zelfredzaamheid en zelfstandigheid om volwaardig mee te doen in de samenleving. Dit wordt beïnvloed door de Nederlandse taalvaardigheid, beperkte mobiliteit, moeite om duurzaam betaald werk te vinden en een kwetsbare financiële positie. Gezinnen die in hun socialel netwerk sleutelfiguren hebben lijken daar baat bij te hebben in de vorm van hulp bij problemen of toegang tot werk.

Het sociale leven van en in de gezinnen, het tweede thema, kan worden gekarakteriseerd door zowel stilstand als verandering. In veel gezinnen bestaan jarenlange zorgen over de veiligheid van achtergebleven gezins- of familieleden en er gaat veel energie naar gezinsherenigingen. In deze situatie is soms weinig mentale ruimte om de aandacht te richten op de inburgering, wat stress oplevert. De dynamiek binnen gezinnen verandert omdat nieuwe afhankelijkheden ontstaan tussen de ouders en hun kinderen. De integratie met landgenoten gaat voor veel gezinnen redelijk goed. Moeilijker is het om betekenisvolle relaties met Nederlanders te krijgen. Hierdoor blijft het sociale netwerk van de gezinnen relatief klein en kwetsbaar. De coronapandemie heeft, naast spanningen in de gezinnen, de ontwikkeling van het netwerk voor deze gezinnen sterk belemmerd. Prille sociale contacten die er waren zijn niet verder ontwikkeld en de Nederlandse taalvaardigheid is achteruit gegaan. Dit maakt deze groep inwoners in vergelijking met andere inwoners aanzienlijk kwetsbaarder.

Het laatste thema heeft betrekking op gezondheid. In de meeste gezinnen spelen er weinig chronische of acute ziekten, maar psychosomatische klachten, zoals hoofdpijn en vermoeidheid komen veel voor. In vrijwel alle gezinnen nemen zorgen en stress over de veiligheid van familie, de asielprocedure en het dagelijks leven (over financiën, inburgering, kinderen) een belangrijk deel in van het bestaan. Zorgen en stress lijken zich gedurende de levensloop te stapelen, waardoor er nooit echt sprake is van een 'stabiel' leven. Deelnemers gaan met hun medische klachten vooral naar de huisarts, maar zoeken over het algemeen geen gespecialiseerde hulp om hun mentale gezondheid te verbeteren.

De verhalen over en ervaringen met gezondheid zijn sterk verbonden met burgerschap. Burgerschap is een tweezijdig proces van migrant en samenleving. Dit proces houdt niet op na de inburgering. In dit onderzoek wordt dan ook beargumenteerd dat er beleidsmatige aandacht voor deze groep nodig blijft na de afronding van inburgering.

Statushouders zijn in hun eerste jaren in Nederland sterk afhankelijk van externe hulpbronnen, zoals instanties, sleutelfiguren en buurtbewoners die hun handvatten bieden bij hun nieuwe start, om uiteindelijk zelfstandig en zelfredzaam te worden. De taal beheersen kost tijd wat in eerste instantie voor veel statushouders een belangrijk knelpunt is. Als de taalvaardigheid toeneemt heeft dat een positieve invloed op andere ontwikkelingen. Gebeurtenissen in de maatschappij zoals corona hebben invloed op hoe deelnemers hun gezondheid ervaren.

Het rapport eindigt met concrete beleidsaanbevelingen op verschillende beleidsterreinen. Op deze wijze kan op een integrale manier gewerkt worden aan het verbeteren van de gezondheid van statushouders. Hierop inzetten draagt bovendien bij aan de belangrijke doelstelling van het Rijk om in 2040 een gezonde generatie te hebben.